فهرست‌نویسی نسخ خطی ایران مدیون دقت و چیره‌دستی بیانی است

میراث مکتوب- مراسم مجازی بزرگداشت مقام علمی و فرهنگی مرحوم دکتر مهدی بیانی، استاد دانشگاه تهران، نسخه شناس و ‏اولین رئیس کتابخانه ملی ایران به همت انجمن آثار و مفاخرفرهنگی برگزار شد. در این نشست مجازی حسن بلخاری رئیس ‏انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، اشرف بروجردی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، محمد حسن سمسار عضو ‏هیأت علمی بنیاد دائره المعارف بزرگ اسلامی و حمیدرضا قلیچ خانی خوشنویس و عضو کمیته تعیین نفایس ‏کتابخانه ملی ایران سخنرانی کردند.‏

 

 

حسن بلخاری در ابتدای این برنامه  گفت: ذکر چند نکته درباره مرحوم بیانی بسیار ‏مهم است؛ یکی مسأله عشق و علاقه ایشان به کتاب است که در احوالتشان به کرات بیان شده و در کنش آن مرحوم ‏هم مشهود است. ایشان در ابتدا مسئولیت کتابخانه معارف را به عهده داشتند و سپس در سوم شهریور۱۳۱۶ شمسی، کتابخانه ‏ملی ایران را بنیاد نهادند که امروز حافظه ملی ما ایرانیان را ثبت کرده است.اما مسأله دوم، علاقه شدید این استاد فقید به ‏خوشنویسی است که به نگارش چهار جلد کتاب «احوال و آثار خوشنویسان ایران» ختم شد و از مهم‌ترین منابع شرح‌حال نویسی ‏درباره خوشنویسان ایران است.‌‏

این استاد دانشگاه تهران افزود: کتاب و کتابت (خوشنویسی) باهم نسبت ذاتی دارند نه عرضی؛ یعنی تمدن‌‌هایی که کتاب ‌محور ‏هستند، ذوق زیباشناسانه هم دارند. محال است قومی عاشق کتاب باشند اما کتابت و خوشنویسی نداشته باشند.خوشنویسی و ‏کتابت، وجه جمالی دارند. اصل کتاب، وجه جلالی دارد و همه ما می‌دانیم که جمال، بازتاب جلال است. محال است افراد در تمدنی ‏عاشق کتاب باشند اما در آن تمدن خوشنویسان نباشند.‏

بلخاری ادامه داد: تمدنی که عاشق کتاب است، در ذات خودش نگره جمال‌شناسانه هم دارد و این جمال‌شناسی، به شکل ‏خوشنویسی ظهور می‌کند. مرحوم بیانی از این منظر که هم عاشق کتاب بود هم کتابت، یک چهره تمدنی محسوب می‌شود؛ از ‏اینرو، آن مرحوم یک جمال تمدنی در قرین بودن کتاب و کتابت، معنا و زیبایی محسوب می‌شوند.‏

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تصریح کرد: سینما در غرب ظهور می‌کند زیرا هزاران سال هنر غرب، مبتنی بر نظریه محاکات ‏است که می‌گوید هنر، بیان و ظهور بخشیدن به یک امر است. وقتی پیشینه تمدنی هنر را اینگونه ببینید، قطعا به سینما ‏می‌رسید. وقتی در سابقه تمدنی ما حضرت کتاب صدرنشین باشد و ما ملت کتاب‌محور باشیم، قطعا به خوشنویسی می‌رسیم. این ‏امر ذاتی در ذات و جوهره تمدن‌هاست که معناگرایی، جمال متناسب با آن معنا را در تداوم فرهنگی آن ملت خلق می‌کند.‌‏

بلخاری در ادامه سخنان خود گفت: وقتی کتاب‌محوری ما توسط برخی از عاشقان کتاب درک می‌شود، کنشی در راستای حفظ ‏کتاب از جانب آنها صورت گیرد. کسی که یک خصیصه جوهری را در تمدنی ادراک کرده باشد، عمر خود را برای حفظ جایگاه و ‏مکانت آن خصیصه صرف می‌کند. این جوهره تمدنی ما ایرانیان که کتاب‌دوستی است، توسط استاد بیانی ادراک و نتیجه‌ آن ‏کتابخانه ملی ایران شد که مایه فخر ما ایرانیان است.‌‏

تلاش برای استقلال کتابخانه ملی ایران

در ادامه این نشست مجازی اشرف بروجردی، طی سخنانی گفت: مرحوم دکتر مهدی بیانی، پیشتاز فعالیت‌های زیادی در کتابخانه ‏ملی بود تا جایی که این کتابخانه توانست نام کتابخانه ملی را به‌عنوان یک نهاد مستقل به خود اختصاص دهد.تا قبل از آن، این ‏کتابخانه زیرنظر نهاد کتابخانه‌های عمومی بود. استاد بیانی، در گام اول برای آنکه کتابخانه ملی به‌عنوان یک نهاد مستقل شکل ‏بگیرد، با تلاش وکوشش فراوان به آن استقلال بخشید و آن را از وزارت فرهنگ آن زمان جدا کرد.بعد به همت و پیگیری فراوان ‏توانستند مصوبه‌ای را بگیرند که ساختمان کتابخانه ملی ایران مستقل شود.‌‏

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران افزود: دکتر بیانی برای اینکه بتواند این استقلال را به بخش‌های دیگر نیز تعمیم دهند، ‏در مذاکره با مجلس، قانون واسپاری را مصوب کرد تا هر کتاب یا اثری که چاپ می‌شود، یک یا دو مجلد از آن به صورت رایگان ‏در اختیار کتابخانه ملی قرار گیرد. نکته مهم دیگر، بحث خرید نسخ خطی بود. نسخ خطی خیلی مورد توجه نبود؛ استاد بیانی در ‏رابطه با خرید این نسخ خیلی تلاش کردند و توانستند در مقطع زمانی خودشان، گنجینه کتابخانه ملی دراین باره را پربار ‏کنند. امروز ذخائر علمی ما در این حوزه حاصل تلاش بزرگانی چون استاد بیانی است؛ این اقدام استاد بیانی به مثابه درسی برای ‏نسل امروز است که باید اقداماتی را صورت داد که برای آیندگان ماندگاری داشته باشد.‏

بروجردی تأکید کرد: نسل امروز باید توجه داشته باشند که وقتی به کتابخانه ملی وارد می‌شوند، درحقیقت به یک مکان مقدس ‏وارد می‌شوند، به این معنا که باید دراین محیط ذهن و فکر خود را صیقل دهند با آنچه که از مطالعه این منابع وگنجینه‌های ‏علمی حاصل می‌شود

او درپایان گفت: جمع‌آوری آثار ارزشمند مکتوب و مطالعه آنها می‌تواند راهگشا برای انسان‌های طالب علم و حقیقت باشد؛ از این ‏رو یکی از معبرهای این راه بار ارزش، کتابخانه ملی ایران است.‏

هنر شناس بی‌نظیر

در ادامه، محمدحسن سمسار، طی سخنانی گفت: مرحوم دکتر مهدی بیانی مردی آرام، متین، مهربان و خوش‌بیان بود.آنچه که از ‏مرحوم بیانی به جا مانده، کارنامه‌ای درخشان از یک ایرانی وطن‌دوست، یک هنرشناس بی‌نظیر و یک استاد کامل است. به‌نظر من ‏میراثی که از هر شخص برجای می‌ماند، بهترین ابزار داوری درباره اوست.‌‌‏

او افزود: استاد بیانی به‌جز خدمات اداری و سمت‌های دولتی، کتابی دارد با عنوان «فهرست ناتمام کتابخانه سلطنتی». در این ‏کتاب، بیش از چهارصد نسخه از کتاب‌های بی‌نظیر هنری و پراهمیت از نظر خط و نگارگری و تذهیب معرفی شده‌اند که به‌نظر ‏من الگوی فهرست‌نویسی نسخ خطی هنری ایران به‌شمار می‌آید. بدین معنی که آنچه پیش از مرحوم بیانی درباره این کتابخانه ‏نوشته یا منتشر شده است، دارای دقت و مهارتی که مرحوم بیانی در تدوین این کتاب داشته‌اند، نیست.‏

عضو هیئت علمی بنیاد دائره المعارف بزرگ اسلامی تأکید کرد: فهرست‌نویسی نسخ خطی ایران، در شیوه نوشتاری و معرفی نسخ ‏خطی فارسی، مدیون دقت و چیره‌دستی مرحوم بیانی است. دلیل من بر این مدعا آن است که آرتور پوپ به هنگام تدوین آن ‏مجلدات بزرگ آثار هنری ایران، بخش خوشنویسی را به مرحوم بیانی واگذار کرد و امروز در بررسی هنر ایران نظریات او در کنار ‏نظریات بزرگ‌ترین هنرشناسان جهان قرار گرفته است.‌‏

او ادامه داد: دکتر بیانی بزرگ‌ترین خدمت را به هنر خوشنویسی ایران کرد؛ بدین معنی که حاصل یک عمر کار او به صورت چهار ‏جلد کتاب «احوال و آثار خوشنویسان ایران» به چاپ رسیده که متأسفانه به‌جز جلد اول، مجلدات بعدی پس از مرگ او چاپ ‏شدند.کاری که او کرد، شبیه آن چیزی است که سعدی درباره خودش می‌گوید: ‏

در اقصای عالم بگشتم بسی
به سر بردم ایام با هر کسی

تمتع به هر گوشه‌ای یافتم
ز هر خرمنی خوشه‌ای یافتم ‏

او در ادامه سخنان خود گفت: مرحوم بیانی در بسیاری از کشورهای اروپایی، آسیایی و آمریکایی را به دنبال آثار خوشنویسی و ‏شرح حال خوشنویسان ایرانی بود، همچنین تمامی منابع مکتوب ایرانی و غیرایرانی را جستجو کرد تا توانست دایره المعارفی از ‏خوشنویسان و احوال آنها پدید آورد.این چهار جلد، برای جویندگان هنر بزرگ خوشنویسی یک سرمایه هنری هستند.‌‏

احاطه بر هنر خوشنویسی

سخنران پایانی این نشست مجازی حمیدرضا قلیچ‌خانی بود. او گفت: دکتر بیانی در حوزه‌های مختلفی صاحبنظر بود. دراین میان یکی از مهمترین آثار این استاد فقید کتاب ‏ارزشمند احوال و آثار خوشنویسان است که بخش‌های گوناگونی دارد.دکتر بیانی در این اثر، تمامی تذکره‌ها و کتاب‌هایی که تا زمان ‏خودشان وجود داشت را مطالعه کرد و حاصل دریافت‌های خود را در این کتاب ارائه کرد.

او ادامه داد: اهمیت و مزیت کار دکتر بیانی نسبت به ‏دیگر پژوهشگران حوزه نسخ خطی، احاطه ایشان بر خوشنویسی است.او در هنر خوشنویسی و هنرهای وابسته به آن صاحبنظر بود ‏و نظر شخصی خود را درباره عیار هنرمندان و ویژگی‌های فنی آثار خوشنویسی بیان کرده است.‌‏

گفتنی است بنابر سنت همیشگی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دراعطای لوح تقدیر انجمن به خانواده استادان درگذشته، اینبار به دلیل شیوع بیماری کرونا و برگزاری این مراسم به صورت مجازی لوح سپاس و تقدیر انجمن  برای خانواده مرحوم دکتر مهدی بیانی ارسال گردید.‏

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی